ENGExtended Essay (EE) là một trong ba cấu phần cốt lõi của chương trình IB Diploma Programme, bên cạnh TOK và CAS. Đây là bài nghiên cứu khoảng 4.000 từ, nơi học sinh đào sâu một chủ đề học thuật mình quan tâm.
Việc chọn đề tài là bước học sinh dễ… mắc kẹt nhất. Đề tài cần đủ rộng để có cái để nghiên cứu, đủ hẹp để phân tích, có dữ liệu khả thi và quan trọng là học sinh có thể theo đuổi trong nhiều tháng mà không “đuối”.
EE không chỉ là một bài luận dài để lấy điểm. Nó là cơ hội để học sinh tập làm nghiên cứu ở mức gần với bậc đại học: tự đặt câu hỏi, tìm tài liệu, chọn phương pháp, xử lý dữ liệu và chịu trách nhiệm với sản phẩm của mình. Nếu chọn đúng đề tài, hành trình này vừa thử thách vừa “đáng đồng tiền bát gạo”. Nếu chọn sai, rất dễ thành một cuộc đua deadline đầy căng thẳng.
Vì sao chọn đề tài đúng quan trọng đến vậy?
Một đề tài phù hợp giúp học sinh giữ được động lực, tìm được nguồn tài liệu ổn định và xây dựng lập luận có chiều sâu. Học sinh hiểu mình đang nghiên cứu cái gì, vì sao, và sẽ trả lời câu hỏi nào.
Ngược lại, đề tài quá rộng hoặc nghe “rất hay” nhưng không có dữ liệu sẽ khiến học sinh bị kẹt ở khâu tìm nguồn, không biết phân tích gì, cuối cùng EE biến thành bài viết mô tả dài dòng. Đây là kiểu bài rất khó đạt điểm cao theo rubric IB.
Bắt đầu từ môn học và phương pháp
Điểm xuất phát tốt nhất là chọn môn trước, không phải chọn “idea cho hay” trước. Mỗi môn EE có subject guide và yêu cầu phương pháp khác nhau.
EE Business thường gắn với phân tích số liệu và bối cảnh doanh nghiệp.
EE Psychology chú trọng đọc nghiên cứu, tổng hợp và phân tích secondary data, không cho tự làm thí nghiệm.
EE Economics yêu cầu dùng mô hình và khung lý thuyết kinh tế để phân tích dữ liệu.
EE Biology liên quan đến thí nghiệm thật, kiểm soát biến và điều kiện rõ ràng.
Nếu đề tài không phù hợp với cách tiếp cận của môn, bài EE khó “fit” rubric, dù ý tưởng có thú vị đến đâu.
Thế nào là một đề tài EE “bền vững”?
Một đề tài bền vững thường nằm ở giao điểm của ba yếu tố: học sinh thực sự hứng thú, có dữ liệu khả thi và đúng với phương pháp môn học.
Rất nhiều đề tài tốt nảy sinh từ những gì học sinh đã làm: một bài IA, một bài thuyết trình, một project nhỏ hay một topic các em từng đọc và muốn đào sâu thêm. Lúc đó, học sinh đã có nền tảng kiến thức và có sẵn một số nguồn tài liệu để bắt đầu.
Khả năng tiếp cận dữ liệu cũng rất quan trọng. Dữ liệu có thể đến từ báo cáo chính phủ, báo cáo ngành, dữ liệu tài chính công bố công khai, academic journals mà trường cung cấp, hoặc từ khảo sát – phỏng vấn – thí nghiệm trong phạm vi có thể làm được.
Khi học sinh trả lời được ba câu hỏi: “Con có hứng thú?”, “Con có dữ liệu?”, “Cách con nghiên cứu phù hợp với môn?” thì đề tài đã khá “vững”.
Dấu hiệu cảnh báo đề tài “không bền vững”
Có một số “red flag” phụ huynh và học sinh có thể nhận ra khá sớm.
Nếu câu hỏi nghiên cứu quá chung chung, khó xác định phạm vi cụ thể, rất có thể khi viết sẽ lan man. Nếu để có dữ liệu, học sinh phải phụ thuộc quá nhiều vào những nguồn khó tiếp cận (ví dụ một doanh nghiệp không sẵn lòng chia sẻ số liệu), rủi ro rất cao.
Một đề tài cũng có vấn đề nếu học sinh tìm thử tài liệu mà chỉ thấy vài nguồn sơ sài, hoặc toàn blog/website không học thuật. Hoặc khi đọc rubric của môn, đề tài nghe có vẻ thú vị nhưng lại không “ăn” với tiêu chí chấm điểm.
Một tín hiệu khác là học sinh chọn đề tài vì “nghe hay”, “nghe lạ” hay “bạn con cũng làm vậy”, chứ không thể giải thích rõ mình sẽ phân tích điều gì. Những đề tài như vậy rất dễ trượt sang mô tả thay vì phân tích.
Vai trò của EE supervisor
Supervisor không phải là người “cứu bài hộ”, mà là người giữ khung: giúp học sinh không đi lệch rubric và phương pháp.
Để tận dụng được supervisor, học sinh cần chủ động. Trước mỗi buổi gặp, các em nên chuẩn bị câu hỏi cụ thể, mang theo outline, list tài liệu đã đọc hoặc một vài ý tưởng câu hỏi nghiên cứu để xin góp ý.
Sau mỗi lần trao đổi, học sinh nên chỉnh sửa ngay câu hỏi nghiên cứu hoặc phạm vi đề tài, thay vì để sát deadline mới thay đổi lớn. Supervisor có thể giúp nhìn ra đề tài quá tham vọng, dữ liệu không khả thi hoặc cách đặt câu hỏi chưa đủ rõ.
Nhưng nội dung, giọng văn và lập luận vẫn phải là của học sinh. Đó là tinh thần quan trọng nhất của EE.
Ba bước đơn giản để chốt đề tài EE
Bước đầu tiên là chọn môn dựa trên thế mạnh thật. EE đi cùng một môn HL hoặc môn học sinh có điểm tốt và hứng thú ổn định sẽ an toàn hơn rất nhiều so với việc chọn một môn “cho lạ” nhưng nền tảng còn mỏng.
Tiếp theo, học sinh thu hẹp chủ đề thành một câu hỏi nghiên cứu cụ thể. Câu hỏi càng rõ bối cảnh, thời gian và phạm vi, việc phân tích càng dễ. Một câu hỏi như “Những yếu tố nào ảnh hưởng đến giá nhà ở TP. HCM?” vừa rộng vừa khó xử lý. Ngược lại, câu hỏi “Trong giai đoạn 2018–2023, tuyến metro phát triển đã tác động như thế nào tới giá căn hộ ở thành phố Thủ Đức?” cụ thể hơn và dễ tìm dữ liệu hơn.
Bước cuối cùng là thử “test” dữ liệu. Học sinh có thể dành một buổi chỉ để tìm tài liệu, lưu lại vài nguồn chính, đọc lướt 3–5 bài nghiên cứu liên quan, hoặc liên hệ thử nơi mình định lấy số liệu. Nếu sau bước này vẫn chưa tìm được gì đáng tin cậy, rất có thể cần điều chỉnh đề tài.
FAQ – Một vài câu hỏi phụ huynh hay hỏi về EE
Có nên chọn đề tài “độc lạ” để gây ấn tượng không?
Không cần thiết. EE không đánh giá độ “sáng tạo của chủ đề”, mà đánh giá độ sâu phân tích và tính phù hợp với môn học.
Chọn đề tài theo điểm mạnh hay theo ngành đại học tương lai?
Lý tưởng nhất là kết hợp cả hai. Nếu không chắc chắn ngành, hãy ưu tiên môn học mà học sinh giỏi nhất.
Có nên tự thu thập dữ liệu primary data không?
Chỉ nên làm nếu môn cho phép và dữ liệu khả thi. Việc thu thập dữ liệu phức tạp dễ khiến học sinh quá tải.
EE có ảnh hưởng đến hồ sơ đại học không?
Có. Nhiều trường UK, Singapore, Hong Kong đánh giá cao học sinh làm EE liên quan đến ngành dự định học.
Mentor hay supervisor có được viết hộ bài EE không?
Không. Họ chỉ được hướng dẫn về hướng nghiên cứu, tính khả thi và cấu trúc bài luận.
Mentors14 đồng hành trong hành trình EE
Chọn đề tài EE không nên là một quyết định vội vàng hoặc “đoán xem có ổn không”. Tại Mentors14, đội ngũ cố vấn học thuật hỗ trợ học sinh đọc và hiểu rubric, phân tích thế mạnh học tập, khoanh vùng môn và chủ đề khả thi, kiểm tra dữ liệu và xây dựng câu hỏi nghiên cứu rõ ràng.
Trong suốt quá trình đó, học sinh không chỉ có một đề tài “an toàn để làm”, mà còn học được cách suy nghĩ như một người làm nghiên cứu thực thụ: có phương pháp, có hệ thống và có trách nhiệm với lựa chọn của mình.
Nếu phụ huynh mong muốn con làm EE bớt áp lực hơn nhưng vẫn đảm bảo chiều sâu và đúng chuẩn IB, Mentors14 luôn sẵn sàng đồng hành từ bước chọn đề tài đến khi hoàn thiện bản thảo cuối cùng.
Bạn đã sẵn sàng để bắt đầu hành trình chinh phục Extended Essay cùng Mentors14 chưa?